LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN NGHỀ CẨN XÀ CỪ

Truyền thống văn hóa của dân tộc Bách Việt là tre già măng mọc, là một người thợ sinh ra và lớn lên ở làng nghề Khảm (Cẩn) Chuôn Ngọ, nay tôi xin trân trọng giới thiệu về nghề cẩn xà cừ quê hương để các bạn bè gần xa trong nước cũng như Quốc tế biết thêm nghề thủ công mỹ nghệ đỉnh cao. Người xưa có câu “Thiết Vàng, Thiết Bạc, Thạch Anh, Ngọc, Ngà, Mã Lão, Xà Cừ”ý nói trong bảy thứ “ Thất Bảo” có Xà Cừ (một loại ốc biển), đây là loại nguyên liệu quý hiếm được dùng chế tác các sản phẩm của nghề khảm. Đặc điểm nổi bật của Xà Cừ là một loại nguyên liệu có trong tự nhiên, đó là vỏ những con ốc sau khi mài, tách khỏi lớp vỏ bọc phát ra ánh sáng với nhiều màu sắc rất rực rỡ.

Nghề Khảm có từ đời nhà Lý, do cụ tổ nghề Trương Công Thành sáng tạo và truyền dạy cho nhân dân làng Chuôn Ngọ. Hiện nay ở làng Chuôn Ngọ, xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Thành phố  Hà Nội có đền thờ cụ tổ nghề trên mái đền ghi dấu bốn chữ “Sơn Thuỷ Nhai Linh” tức là “Bến nước linh thiêng” vì ngày xưa đường bộ chưa phát triển như bây giờ nên giao thông, giao thương phần đa bằng đường thuỷ. Trong đền còn có ba chữ Nghiêm Linh Từ ý nói nơi thờ tự trang nghiêm và linh thiêng, thêm nữa một bức đại tự cổ bốn chữ Tý Dân Hộ Quốc và ở cổng đền còn cặp câu đối “Ngọ ấp tứ dân ca lạc lợi, Địa linh lịch đại vĩnh lưu truyền” dịch tứ dân gồm có “Sỹ chỉ người có học, có trình độ tri thức. Nông chỉ nông dân cày cấy. Công chỉ công nhân làm nghề thợ thủ công. Thương chỉ thương gia buôn bán” nhân dân Chuôn Ngọ hát mừng cuộc sống sung túc, đất linh thiêng từ muôn đời còn truyền lại.

Ngoài ra ở đình làng Chuôn Ngọ trên nóc đình là bốn chữ Lý Triều Danh Tướng, trong đình bức đại tự chính ở giữa là bốn chữ Công Cái Hoàn Vũ, và rất nhiều đại tự, cuốn thư, câu đối khác được cẩn xà cừ tinh xảo ca ngợi công đức to lớn của cụ tổ nghề (ở Văn Miếu vẫn còn có ghi chép). Trải dài theo dòng lịch sử văn hóa dân tộc Việt Nam qua các triều đại Lý, Trần thì nghề cẩn vẫn còn là buổi sơ khai, khi đấy những người thợ rất tinh tế họ thường cẩn bốn mùa Xuân Hạ Thu Đông “Bốn mùa xanh tốt”, còn tích họ cẩn tứ dân Sĩ Nông Công Thương, còn những sản phẩm lớn mang tầm cỡ Quốc gia như sập thì cẩn Bách Điểu Trầu Hoàng.

Vì biến cố của xã hội cũng như qua các cuộc oan khiêm của dân tộc, những người thợ cẩn không có điều kiện để phát triển ra ngoài. Đến thời Lê nghề cẩn có sự phát triển hơn, điển hình là hiện nay ở Văn Miếu Quốc Tử Giám vẫn còn bức bình phong cẩn mai điểu mà một số nhà sử học cho rằng là cổ vật có từ thời Lê. Ngoài ra ở một số các làng cổ, nhà cổ của người Tràng An vẫn còn rất nhiều các câu đối cổ, đại tự và khay tráp cổ được cẩn xà cừ có niên đại từ thời Lê. Bên cạnh các sản phẩm mang bản sắc Việt Nam, một số các sản phẩm đồ cổ tìm thấy có cẩn những điển tích của Tàu và đó là các mặt hàng mà người Trung Quốc xưa đặt hàng các nghệ nhân Việt Nam vì Trung Quốc không có nghề cẩn (trong cuốn tư liệu 360 nghề cổ của Trung Quốc không có nghề cẩn).

Dưới các triều đại phong kiến xưa thì nghề cẩn phát triển rực rỡ ở thời nhà Nguyễn, khi nhà Nguyễn lấy Phú Xuân làm kinh đô (kinh thành Huế, Nguyễn Ánh lên ngôi năm 1802). Những người nghệ nhân tay nghề giỏi nhất của làng Chuôn Ngọ đã được mời vào kinh đô Huế để làm những sản phẩm thủ công phục vụ triều đình. Mà bằng chứng là hiện nay ở trong cung đình Huế và các Lăng Tẩm vẫn còn những sản phẩm cẩn xà cừ cổ có niên đại hai đến ba trăm năm, ngày nay ở Huế vẫn còn nghề cẩn xà cừ là do các nghệ nhân thời đó vào làm và truyền nghề lại. Nhà Nguyễn rất chú trọng việc phát triển ngoại giao với các nước láng giềng và phương Tây, lên hàng cẩn xà cừ cũng từ đây được đi nhiều nơi trên thế giới. Rất nhiều hàng độc đáo đã được các nhà buôn phương Tây chuyển về Pháp và Châu Âu, trong một cuốn tiểu thuyết có đoạn viết về nhà ông Các Mác trưng bầy một chiếc tủ chè cẩn xà cừ mà qua ngòi bút của tác giả là ánh xà cừ đẹp lung linh huyền ảo (nguyên liệu ốc xà cừ rất nhiều màu sắc rực rỡ). Nổi bật là sau năm 1858, khi Pháp đô hộ Việt Nam và biến nước ta thành thuộc địa thì hàng cẩn bắt đầu được đưa sang Pháp nhiều hơn. Giới công tước, bá tước và gia đình quý tộc rất thích nét đẹp thủ công và ánh sáng lấp lánh của ốc xà cừ có thể thấy qua cácbộ ghế Hoa Lan Tây, Louis là đặc trưng văn hóa phương Tây nhưng khi được các nghệ nhân cẩn những hình ảnh chi tiết mang đậm văn hóa Á Đông và họ rất ưa chuộng, đó còn gọi là sự giao thoa văn hóa Đông Tây.

Đến những năm 1920-1930 nghề cẩn xà cừ bắt đầu bước sang một trang mới về sự phát triển, kỹ thuật của người thợ được đưa lên một tầm cao hơn hẳn, trước kia chỉ dùng dũa đến thời điểm này chuyển sang dùng cưa như ngày nay. Đỉnh cao ở thời điểm đó là Nghệ nhân Tư Phú (Cửu Phú) làm ảnh truyền thần bà Nam Phương Hoàng Hậu trên chất liệu vỏ mảnh xác và tặng cho Tổng đốc Phủ Hà Đông Hoàng Trọng Phu, sau đó Tổng đốc dâng lễ phẩm cho vua Bảo Đại, vua Bảo Đại thấy bức ảnh truyền thần Nam Phương Hoàng Hậu quá đẹp và tinh xảo. Sau đó, ông Tư Phú đã được Vua Bảo Đại phong hàm Cửu Phẩm, hiện nay ở bảo tàng Huế và bên Pháp vẫn còn những sản phẩm và tư liệu về bà Nam Phương và nghề cẩn xà cừ. Sau đó còn có ông Nguyễn Phú Tuyên (ông Cả Tuyên) người thợ tách giỏi nổi tiếng, em ông Tuyên là ông Năm Sảng cũng đã làm truyền thần tấm hình chân dung bà Nam Phương hoàng hậu mà hiện nay tác phẩm này vẫn còn lưu trên bảo tàng Đà Lạt.

Những năm 1960, đất nước bị chiến tranh nhưng người thợ cẩn vẫn miệt mài yêu nghề như nghệ nhân Nguyễn Văn Tố ở Trường mỹ nghệ Hà Đông, sau nữa là nghệ nhân Trần Bá Dinh…, và mới đây nhất trong đợt vinh danh vừa qua tại Hoàng Thành Thăng Long ngày 26/08/2016 nghệ nhân hiệu Sắc Việt Nguyễn Phú Huynh đã được phong tặng danh hiệu Nghệ Nhân Ưu Tú Việt Nam. Đó là những vinh dự lớn cho làng nghề khảm chúng tôi. Những năm cuối nhiệm kỳ của mình cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt đã thúc đẩy phát triển nghề thủ công truyền thống của Việt Nam và là tiền đề để sau này thành lập Hiệp Hội làng nghề Việt Nam.

Có thể thấy, nghề cẩn xà cừ có hàng ngàn năm tuổi mà vẫn tồn tại và phát triển như ngày nay là do: bên cạnh sự quý hiếm của ốc xà cừ , sự tài hoa của người thợ cẩn, thì giá trị về văn hóa truyền thống trên các tác phẩm khảm đã tạo nên cho nghề cẩn một sức sống vượt thời gian. Các sản phẩm cẩn luôn đáp ứng được nhu cầu thưởng lãm khó tính của các bậc vua chúa thời phong kiến, các nhà sưu tầm kỹ tính như ngày nay (văn hóa Đông Tây) là niềm may mắn cho chúng tôi những người con của làng Chuôn Ngọ.

Hiện nay ở làng nghề Chuôn Ngọ có rất nhiều các nghệ nhân trẻ tuổi tay nghề cao có thể làm ra những sản phẩm tinh xảo, họ đi rất nhiều nơi để xây dựng sơ sở làm ăn bằng nghề cẩn. Cá nhân tôi, với suy nghĩ mong muốn mang văn hóa nghề tổ được quảng bá rộng rãi, nhiều nơi biết đến, tôi đã chọn TP Hồ Chí Minh là quê hương thứ hai để làm ăn và phát triển nghề cẩn. Cùng với sự phát triển của kinh tế, văn hóa và xã hội, tôi luôn tâm niệm gìn giữ và phát huy nghề thủ công mỹ nghệ cẩn ốc xà cừ mà bao thế hệ ông cha đã để lại bằng việc tạo ra những sản phẩm tinh hoa mang đậm bản sắc văn hóa thuần Việt, đưa văn hóa và lịch sử Việt Nam gửi hồn vào những tác phẩm, đó cũng là một cách để gìn giữ nghề tổ và góp phần bảo tồn văn hóa Việt Nam.

Thành phố. Hồ Chí Minh,  ngày 21/10/2016

Kính bút nghệ nhân: Nguyễn Phú Tươi

Kính mời các quý bạn yêu mến nghề thủ công truyền thống và muốn tìm hiểu về nghề thủ công mỹ nghệ cẩn ốc xà cừ tới tham quan hiệu Sắc Việt tại:

Cửa hàng:   Đồ gỗ Sắc Việt

Địa chỉ số: 66D đường Song Hành, Phường Trung Mỹ Tây, Quận 12, TP.Hồ Chí Minh, Việt Nam. 

Điện thoại: 0916817829